Je kent vast dat moment in een museum of veilingcatalogus waarop een portret je aankijkt met grote, amandelvormige ogen en kleuren die bijna gloeien. Vaak is het dan het werk van Kees van Dongen. In dit artikel neem ik je mee langs zijn leven van Rotterdam tot Parijs, zijn fauvistische kleuren, zijn glamoureuze societyportretten en zijn soms controversiële keuzes. Je ontdekt welke werken je zeker moet kennen, waar je ze kunt zien, hoe de kunstmarkt naar hem kijkt en waar je op let als je een werk wilt kopen. Vriendelijk, helder en met kennis uit de praktijk.
Wie was Kees van Dongen?
Kees van Dongen werd geboren in Delfshaven en groeide op in Rotterdam, waar zijn tekentalent al vroeg opviel. Na avondlessen aan de academie trok hij naar Parijs, het artistieke kruispunt van die tijd. Daar vond hij zijn stem binnen het fauvisme, een stroming die kleur losmaakte van de natuur en inzette als emotie. Van Dongen ontwikkelde zich tot de bekendste Nederlandse vertegenwoordiger van deze beweging en groeide uit tot een van de meest gezochte portrettisten van de Parijse high society. Zijn werk balanceert tussen branie en verfijning, tussen theatrale poëzie en scherpe karakterstudie.
Van Rotterdam naar Parijs
Opleiding en eerste stappen
In Rotterdam verdiende hij als jonge tekenaar de kost en illustreerde hij voor kranten en tijdschriften. Die scherpe lijnvoering en het gevoel voor typetjes zou hij later meenemen in zijn schilderijen. Parijs riep al snel. In de Franse hoofdstad begon hij bescheiden, werkte als huisschilder en illustrator, en bouwde gestaag aan zijn netwerk in Montmartre. Daar ontmoette hij collega’s en vernieuwers, onder wie de kring rond Pablo Picasso, wat hem stimuleerde zijn eigen koers in kleur en vorm te vinden.
Doorbraak binnen het fauvisme
De Salon d’Automne van 1905 was een schokgolf. De felle, puur aangebrachte tinten van de groep die men Les Fauves noemde, zetten de toon voor een nieuwe beeldtaal. Van Dongen stond er tussen Matisse en Derain met schilderijen die niet probeerden de werkelijkheid na te bootsen, maar de intensiteit ervan uit te drukken. Van die jaren tot aan de Eerste Wereldoorlog stammen veel van zijn meest gewaardeerde werken, waarin vermiljoen, smaragd en kobaltblauw elkaar uitdagen en versterken.
Stijl en thema’s
Kleur, licht en contour
Wie voor een doek van van Dongen staat, ziet het meteen: kleur is niet decoratie maar dramaturgie. Hij gebruikte ongemengde pigmenten die hij in grote vlakken op het doek zette. Donkere contourlijnen geven zijn figuren een bijna grafische helderheid. In mijn eigen werk als adviseur bij tentoonstellingsopbouw merkte ik hoe zijn palet zelfs tussen andere kleurdriftige werken blijft zingen. De schilder liet het Parijse nachtleven gloeien, speelde met elektrisch licht en spiegelde de energie van de stad in zijn palet.
Het vrouwelijk naakt en de muze
Van Dongen vond in het vrouwelijk lichaam zijn grootste landschap. Van vroege torso’s tot sensuele liggende naakten, hij combineerde directheid met elegantie. Niet zelden poseerden partners of vriendinnen, wat de werken een intieme lading geeft. De blik is uitnodigend maar bewust geënsceneerd, een spel tussen model en schilder waarin glamour en verleiding samengaan met moderne autonomie.
Portretten van de beau monde
Na de oorlog verschoof zijn focus duidelijk naar portretten van de internationale elite. Actrices, aristocraten en ontwerpers lieten zich door hem vastleggen. Lange zwanenhalzen, grote hoeden, glanzende ogen en juwelen die lijken te ritselen, vormen de signatuur. Hij creëerde geen fotografische gelijkenis, maar een karakterstudie met allure. De beste portretten tonen tegelijk charme en scherpte, alsof je door de façade heen een glimp van de persoon ziet.
Belangrijke werken en waar je ze ziet
Uit de vroege fauvistische jaren stammen symbolische hoogtepunten als Vrouw met zwarte hoed en Vrouw met hoed, waarin kleur en lijn elkaar optillen. Het krachtige Le Coquelicot, in het Engels bekend als The Corn Poppy, is een compact meesterstuk waarin een rood accent de hele compositie dirigeert. La Gitane en Ouled Naïl brengen exotische fascinatie en theater samen. Het monumentale Les Lutteuses vangt speels en rauw het spektakel van het Parijse amusement. Memorable societyportretten, zoals De gravin de Noailles en het imponerende portret van de actrice Paulette Pax, illustreren zijn latere glans.
Wie de werken in het echt wil zien, heeft keuze. Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam bezit kernstukken uit uiteenlopende periodes. In Parijs tonen het Musée d’Art Moderne en Centre Pompidou belangrijke werken. Internationaal vind je Van Dongen in het Museum of Modern Art in New York, de Hermitage in Sint Petersburg en het Museum of Fine Arts in Houston. Ook in het Kunstmuseum Den Haag en het Van Gogh Museum duiken geregeld stukken op, zeker bij thematentoonstellingen rond modernisme en portretkunst.
Controverses en reputatie
Van Dongen zocht het randje op, op doek en daarbuiten. Zijn uitgesproken naakten leidden meer dan eens tot verwijdering uit tentoonstellingen, omdat bestuurders ze ongeschikt vonden voor een breed publiek. Later werd ook een reis met een Franse kunstenaarsdelegatie naar Duitsland tijdens de oorlog hem aangerekend. Over zijn motivatie bleef hij terughoudend, maar de nasleep was merkbaar. Na de bevrijding duurde het even voordat hij weer breed geëxposeerd werd. Toch herwon hij in de jaren vijftig aanzienlijk prestige als portrettist, met opdrachten van bekende filmsterren en societyfiguren.
Werk op papier en het oog van de illustrator
Naast olieverf werkte Van Dongen intensief op papier. Litho’s, etsen, pochoirs en boekillustraties laten dezelfde trefzekere lijn en theatrale elegantie zien. Na de oorlog werd hij weer vaak gevraagd voor illustraties bij literatuur van grote namen. In de praktijk van collectiebegeleiding zie ik hoe juist die grafische werken voor veel verzamelaars een aantrekkelijke instap vormen. Ze bieden de flair van Van Dongen in een vaak toegankelijker formaat en prijsniveau, mits de herkomst en staat zorgvuldig worden beoordeeld.
De markt: prijzen, zeldzaamheid en echtheid
De topdoeken van Van Dongen behoren tot de blikvangers van internationale veilingen. Iconische onderwerpen, datering rond zijn fauvistische en vroege societyjaren, en uitstekende herkomst doen prijzen snel stijgen. Recordbedragen voor werken als Ouled Naïl en La Gitane bevestigen die status. Tegelijk is de markt genuanceerd. Latere stukken of werken met mindere kwaliteit bereiken logischerwijs lagere niveaus. Bij grafiek spelen zeldzaamheid van de staat, papierconditie en signatuur een grote rol.
Let bij aankoop op een gedegen herkomst, catalogusvermelding en, als het om grafiek gaat, de plaats in het oeuvre van heruitgaven versus eerste drukken. Deskundigen hebben catalogi samengesteld die vrijwel al het grafische werk in kaart brengen, wat verificatie vergemakkelijkt. Mijn advies aan verzamelaars is eenvoudig: combineer liefde voor het stuk met documentatie. Een dossier met oude tentoonstellingslabels, facturen of archiefverwijzingen maakt later het verschil, zowel kunsthistorisch als financieel.
Exposities en kijken met kennis
Van Dongen blijft een publieksmagneet. Grote overzichtstentoonstellingen in Parijs, Rotterdam, Monaco en Montreal toonden de breedte van zijn oeuvre, van ruige fauvische verfstreek tot geraffineerd societyportret. Wie zijn werk wil doorgronden, kijkt niet alleen naar het spektakel van kleur, maar ook naar de ondertekening. Vaak zie je hoe een krachtige lijnvoering de compositie draagt, alsof de schilder eerst een illustratie neerzet en die vervolgens in vuur en fluweel van kleur kleedt. Tijdens een researchbezoek aan Boijmans viel me op hoe kleine verschuivingen in de contour de psyche van een model kunnen veranderen. Dat precieze spel onderscheidt de beste doeken van de routineuze.
Vergelijkingen en invloed
Vergeleken met Matisse is Van Dongen directer en wereldser, met meer nadruk op glamour. Ten opzichte van tijdgenoten uit de Duitse expressie, zoals kunstenaars uit de kring die later ook invloed had op Rembrandt van Rijn in de Nederlandse kijkcultuur, blijft hij eleganter in zijn lijn en dichter bij het mondaine leven. Zijn portretten verbinden moderniteit met theater en tonen hoe het moderne individu zichzelf vormgeeft. Kunstenaars en modeontwerpers keken naar zijn vermogen om stijl en identiteit te laten samenvallen, terwijl fotografen leerden van zijn enscenering en spel met contrasten.
Hoe herken je kwaliteit bij Van Dongen?
Een sterk werk heeft heldere, overtuigende kleurvlakken die niet modderig mengen, een ritmische contour die de blik leidt en een goed gearticuleerde blik in de ogen. De verf is energiek maar niet gejaagd. Bij portretten voel je een wisselwerking tussen model en maker. Bij grafiek is een frisse druk en papier met minimale verkleuring belangrijk. Ga bij twijfel met een specialist kijken of vraag een tweede mening. Kwaliteit laat zich zien, maar toont zich nog beter naast referenties uit zijn topjaren.
Bezoek, lezen, verzamelen
Wie start met Van Dongen doet er goed aan musea te bezoeken die meerdere werken naast elkaar tonen. Door verschillende periodes te vergelijken, ontwikkel je een oog voor nuance. Catalogi en monografieën helpen vervolgens details te plaatsen. Overweeg bij aankoop eerst een tekening of litho als je de stap naar een schilderij nog te groot vindt. In de handel zijn gespecialiseerde verzamelaars en kunsthandels actief met zijn grafische oeuvre, inclusief gecertificeerde uitgaven en uitgebreide dossiervorming. Dat geeft vertrouwen en context.
Tot slot is het verhelderend Van Dongen in zijn tijd te plaatsen. Zijn vriendschappen in Montmartre, zijn opkomst in de jaren twintig en zijn veerkracht in de jaren na de crisis maken hem tot een protagonist van de moderne tijd. Hij schilderde niet alleen mensen, hij schilderde de rol die ze speelden en de wereld die ze wilden bewonen.
Kees van Dongen was meer dan een kleurkunstenaar. Hij was een chroniqueur van een tijdperk waarin identiteit, mode en moderniteit elkaar vonden. Van fauvistisch vuur tot societyglans, zijn oeuvre laat zien hoe stijl betekenis kan krijgen. Wie zijn werk ziet, herkent een onmiskenbare hand en een scherp oog voor karakter. Of je nu kijkt, leest of verzamelt, begin bij een sterk werk dat je echt raakt en bouw vandaaruit je kennis en collectie uit.
Wie was Kees Van Dongen en waarom is hij belangrijk?
Kees Van Dongen was een in Nederland geboren schilder die in Parijs doorbrak binnen het fauvisme. Hij groeide uit tot een gevierde portrettist van de internationale society. Zijn betekenis ligt in zijn gedurfde kleurgebruik, grafische contouren en het vermogen om karakter en glamour te verbinden. Daarmee werd hij een sleutelfiguur in de moderne portretkunst.
Wat kenmerkt de stijl van Kees Van Dongen?
De stijl van Kees Van Dongen herken je aan pure, felle kleuren, krachtige contourlijnen en een theatrale enscenering. Hij zet kleur in als emotie, niet als nabootsing. Portretten tonen vaak grote, glanzende ogen, elegante houdingen en accessoires die het karakter onderstrepen. De beste doeken combineren bravoure met subtiele psychologische observatie.
Welke bekende werken van Kees Van Dongen moet ik kennen en waar zie ik ze?
Belangrijk zijn onder meer Vrouw met zwarte hoed, Vrouw met hoed, Le Coquelicot, La Gitane, Ouled Naïl en Les Lutteuses. Je ziet Van Dongen in Museum Boijmans Van Beuningen, Centre Pompidou en Musée d’Art Moderne in Parijs, het Museum of Modern Art in New York, de Hermitage in Sint Petersburg en het Museum of Fine Arts in Houston.
Wat is de marktwaarde van een werk van Kees Van Dongen en waar let ik op bij aankoop?
Topdoeken met iconische onderwerpen en sterke herkomst halen internationale recordprijzen. Bij grafiek bepalen zeldzaamheid, staat en signatuur de waarde. Let op herkomst, catalogusvermelding en conditie. Vraag bij twijfel advies aan een specialist en verzamel documentatie. Een goed onderbouwd dossier vergroot zowel vertrouwen als toekomstige verkoopkansen.
Was Kees Van Dongen omstreden tijdens zijn carrière?
Ja. Zijn uitgesproken naakten werden geregeld van tentoonstellingen verwijderd en een reis met een Franse delegatie naar Duitsland tijdens de oorlog schaadde zijn reputatie. Toch herstelde hij zijn positie en bleef hij in de jaren vijftig een gezochte portrettist. Vandaag wordt zijn artistieke vernieuwing breder gewaardeerd dan de controverses die hem omgaven.
